Sunday, November 30, 2008

SINGTANG LOUHAW LEH ZOU MINAM

- T. K. Lama, Aizawl, Mizoram

Louhaw hi khovel mihingte nehhawlna masapen leh bulpatna ahi a, Khawvel a gam khangtou ichi Europe gam, America leh Japan te zong tudin muna adin nading un, louhaw in bul anapan uhi. Louhaw a abul anapat hoizieh un tuni tanin khawvel gam hausa leh sum leh pai lalut hoi pente ahi nalai hi.

Ei Zou te atamzaw (75%vel) singtang ateng leh singtang economic a kingah a, singtang louhou a nehhawlte akihi nalai hi. I singtang louhaw dan uhi Bu leibawl leh huan haichi eima neding khawp kitu in kum iki veisah uhi. I pu ipa apat singtang a bulei bawl ahausa aki thei kha nai sia, Bu hi ine pen uh ahizia in bulei bawl kan ingaitua sih ua, Bulei bawlten singtanglou a kumkhat khamding ahawkhiat thei uhleh lungkim kisah in sildang aki ngaitua nonsih a, mitamzaw ten kumkhat kham a houkhie zou sih ua, tuakhu isingtang economic khangtou theilouna leh nambang a izawnna bulpi ahihi.

Tulai khovel ah nasep, nahawlna leh bang bangkim a kitai demna asang mama in, koiman hun amaw khawmang maimai sia, nasem ten nasep a thasen dan kibang chiat ah aga alawthei bang pen mu sawm a, bawl ding ahoi kigen leh ahoi athei bangbang uh taima tah a bawl hunlai ahita hi. Tuazia in ei Zou ta singtang lou hou a nehawl ten zong ilou nasep a agim huai dan kibang chiat lah a aga lawzaw leh ikanatpi zaw lam ingaitua ua I bawl uh ahun ta hi.

SUM SUATHEI HAICHI (HAISUM/CASH CROPS):

I gam a singtang louhouten atangpi in bulei akibawl a, bulei bawl apat kumkhat ne khawm hawkhiet nadingin hun leh tha tampi akizang hi. Singtang louhou mitampi ten kumtawpa nasepgim man/ga muding neilou khawpin bulei bawl alawhsia, bulei bawlna a hun leh tha izahbei zatuh haichi dang bazara zuathei/sum suathei haichi (Cash Crops) lam bawlna hunin zang/mang talei tusangin nasatah in akikhangtou zawding hi. Singtang louhou tampiten bu/aan tang inehpen ahi chia bulei bawlkan I ngaituolou uhi I khantou leh masawn theilou na pen uh ahihi. I gam ah bulei bawl sanga lawzaw sum suothei haichi (Cash crop) tampi a um a, tuate ahileh: Siing, Vaimim, Mai, Anjang, Bohbuol, Malta, Tangmai, Bekan etc.te ahi.

Cash crops tehi bulei bawl bangin a lei a bawlin a zuoh hun chiengin mon/quintal 50/100 vel in, zuohkhie thei talei sum tampi mu/ lahlut theina ahizaw dinghi. Bu ineh pen uhleh ihinpi pen uh ahi a, hinanleh sum a lei thei ahiban ah leiding Bazar ah umzing ahiman in a sum a neitam nading ngaitua in buaipi zaw lei ahoi zaw ding hi. Tuazia in Isingtang louhou ten Haisum lam habawl lei eima khantou na ahi ding a, eima ikhantou leh igam inam akhangtou ahi mai hi.

Etsahnan: Haichi khat kg khat ah Rs.10/-man a zua thei khat poupou alei (farming) in bawlin, azuohhun chiengin quintal 20 (kg. 2000) vel zuohkhie thei talei. 1Kg = Rs.10. Kg. 2000 into Rs. 10 = Rs. 20000/-(singni) alahlut thei hi. Bulei bawl apat Rs. 20000/-man sep khiat nading ahasa mama hi. I Zou khokhat inn 20 in kumkhat a Rs. 20000/- chiet lalut taleh tuami khuo Economic kumkhat ah Rs.400000/- (lakh li)in a khangtou dinghi. kum 10 ah Rs.4000000/-(crore li) in Zougam Economic akhangtou ding hi. Khawvel a gam khangtou ichi USA, Russia, Japan, Germany te khankhietna bulpi pen ahileh, Agriculture and Farming anahi hi. Pasian namtel Isreal te khantou napen khat ahile agriculture and farming ahi hi. Ei mi Manipur leh Mizoram apat a Israel alut, atam zawte zong louna (farming) leh huon nasem in akilaw tangpi uhi.

Ei Zou ten zong Haisum (Cash Crops) lam a panla in lou leh huon (Agriculture and Farming) lam habawl in bawllei, Tuban kumsawm chiengin igam a eima nasep senglou ang umding a, Igam a nasem dingin midang/ gamdangmi igam ah ahinglut zutzut maiding hi. Tuachin tomloukal in Zougam hi khuaizu leh nawitui luanna gam ang hipai ding hi.

SIINGLEI BAWL:

Siing hi igam ah azahna umsih nanleh gamdangten haichi apoimaw pen uh khat ahi. Siing hi damdawi tuamtuam a kibawl leh Arab gama Mosolman ten a id (lungdam/festival) chieng ua a poimaw uh anahi hi.

Siinglei bawlhi I gam a haichi pieng laha lawhpen leh I gam a pata gamdang (state dang) a haichi I zuoh/thawtkhiet (export) thei uh um sun ahia, Siinglei hi igam a mi nautangte bawlthei pen khat zong ahi ding zong agingtat huoi hi. Siinglei bawl apat a hausa leh ding khie mitampi ana umta a, Mizoram state hi ei north east India a singlei habawlpen state ana hia, Siinglei bawl hi Mizoram state mi nautangte (singtanglamte) khankhietna pen zong ahi hi. Siing hi a man (rate) sanghun leh angiem hun nei ahia, hinanleh atangpi in a rate ngiem chiengin zong ase seng ahisih hi. Siinglei bawlhi sum tampi mu/lahlut (Income) theina leh hausat theina naipente laha khat ahia, a rate ngiem chiengin zong kg. ah Rs.5/6 lah ahipha, a rate a sang chieng in kg.ah Rs. 15/- lah atungpha thei hi.

Siinglei bawlhi ei Zoute ahoidan theilou I umding uh agingtat huai sia, hinanleh siinglei bawla khangkhia get leh mu ding akium nai sihi. Kumkhat ei Zouten siinglei akihawn bawla midawilawhten misiha a mu ut kichi bangin, vangsiat huoitah in aman tawm kum kituoh kha in, tuami apat koiman bawl akisawm nawn sih hi. Tuami kum apat ei Zouten siinglei bawl khat leh ni ki um nanlah atamzawten akihawn tawpsan ta hi. Unau Lusei leh Hmar ten kumchin in anabawl ua aman tawm hun um nanleh a man tam/sanghun chiengin nahpitah in alawhpi zel uhi. Hunhoimu nadinga hun hoilou tampi paltan/thuoh ngai chi ina theilou zieh un hunhoi muding tampi ei Zouten Ina taan zel uhi. Unau Hmar leh Luseiten siinglei bawlhi hausatna a aneithei uhleh ei Zou ten I hausatpi theilou nading uh aum tuomsih hi.

Siinglei bawlhi singtang loubawl dang sangin anopzaw in alawhzawh hi. Siinglei bawlten amanhoi chiengin kg. khat ah Rs.15/-25/-tanin zua thei ua, kumkhat ah quintal 100 vel lathei talei Rs.15 x 100=Rs.150000/-(lakh khat leh singnga) amuthei hi. Zou innkuan 30 in siinglei bawlin kumkhat ah siing quntal 100 chiat zua khia thei talei I zougam economic kumkhat ah Rs. 4500000/- (Lakh sawmli leh nga in akhangtou dinghi. Singlei bawl nading a I singtang gamlei ahoilou leh zong haichi itenna gamlei tawh kituia ding bawl mai ding ahi.

(3). SAPTHEI:

Sapthei hi igam a haichi bazam khat ahi a, ei zou ten sapthei hi zuading leh sum muna tham ching in ingai ngai sih ua, huanning leh daining khat a kizamsah in aga hun chiang in akine zel hi. Ine laitah in tui kisa nanleh a koiman etkawl leh ngaisah et in aki ensia, aga hun zawchiangin awlawl a vulsuh in agahunkia chiangin ang poutha zel hi.

Sapthei hi theiga tuitah leh hisel mama tahsah a vitamin tampi pethei ana hi a, Khawvel a nam khangtou ten ahoina thei in theiga lah a angaisang pen uh khat ana hihi.

Tumai in Manipur ah sapthei tui hena khawl (Factory) hing um in dakal khat a sapthei quntal 10 leh heguai man leh intermational supply thei ding a kibawl hi in akigen hi. Tuachia dakal khat a quntal 10 heguai man ahi leh nikhatin quntal 100 lah heguaiman ding a hisap ahi a, tuabang ahileh hakhat a aheguai ding hi quntal tampi angai hi.

(a). FACTORY(KHAWL):

Factory khat poupou a um ding chiang in a raw-material muthei nading mun ki en masa in agam climate(Lum leh vawt) tawh kitua na mun a kibawl pan hi. Factory khat a um chiang in a umna na a mitengten nasatah in akanatpi in a khawl enkawl ding leh nasemding in akhuo mite akila (employed) tangpi a, tuachin nasep neilou mitampi ten nasep aneipha uhi. Raw-material hi akhuo mipi te ading in azuana (market) a buai ngailou azua thei ngal ahizia in summuna hoitah sua in migenthei tampi ten nehawlna det aneipha un, a khuo economic nasa tah in akhangtou zel hi.

(b). SAPTHEI HUAN BAWL DAN DING:

Haichi lei bawl lah ah Sapthei lei bawl hi a awlsam pen ding in agingtat huai hi. Sapthei lei bawl ding ten singtang lei amun ding a hun isah chia vat siang a, Sapthei phung I deizat suan mai ding ahihi. Ang khangkhiat masang a azaam nading laang bawl a zamsah maiding ahihi. Tuabanchu aga law hun nga ahi mai a, aga hunkia chiang in ama in angmeng a azaamna a hingzam in ang ga kia mai hi.

(c). GUALZAWLNA SAPTHEI:

Manipur a sapthei factory um hi ei Zou tate ading in gualzawlna achin ding agingtat huai hi. Adia in singtang a teng a nagum sem theilou te ading in Sapthei lei bawl hi nehawlna ching chauh hilou in hausatna ching ahihi. Sapthei factory Manipur a ang um tazia in Sapthei leibawl te ading in azua nading umsa leh a rate itheisa uh ahi zia in Zou taten I huan emaw I loutuul a sapthei bawl a sum tampi mu sawmna chang ithei ding uh adei huai mama hi.

Agriculture and farming hi ei adding in siltha leh imu nailou sil zong ahi mai thei a, khpvel gam khangtouta(Devoloped country) te leh khang-laite khankhiatna pen ahihi. Eiten zong igam leihoina te izah kanat siam ua, haisum lam ihabawl uh leh hunsawt masang in nam khangtou ihi paiding uhi.

Zougam leh ECONOMIC

- T. K. Lama, Aizawl, Mizoram

Economic kichi hi mihingte nelehta suina a summu dan leh izahdan sui leh zil chiangna ahia, khovela gam khangtou leh khangtou sutna pen zong ahihi. Mihing khat hinkhua ah economic hi sil poimaw mama ahi a, economic tellou in aki um thei sihi.

Mihingten I hinkhua a sil poimaw pen mama (Basic needs) akinei a tuate ahile: neding An, um nading Inn leh itahsa Khuna ding in Silh leh teen te ahi hi. An, Inn leh Sillehten akinei chiang in Antui, Inn hoi, nop leh changkang, Puansil kilom leh mantam te akidei touzel a, tua idei leh poimaw beitheilou(Un limited wants) te atam theibangpen a neithei nadinga isum hawlna leh akining chingthei bang pen a I sum zahdan te uhkhu economic akichi hi.

ECONOMIC A KHATLAWNA (ECONOMIC AWAKENESS);

Gam leh nam khantou nading in mimal chinte economic a khatlawna anei a poimaw mama a, nam economic a khatlawna kichipen nam sung a mimal chinten dinmun te thei siam a khantou nading a sum leh pai sui dan leh hinkhua a nasep poimaw dan ang thei a taima tah leh thanuam tah a na angsep chiang un economic a khatlawna kinei china ahi pan hi. Tuachia mimalten masep poimaw dan thei a kum tampi na angsep chiang um khantouna mel hing kilang in tuachin nam ahing khangtou pan zel hi. Ei Zou tate tudinmun in economic a khatlawna kinei nailou in, nemu nading leh henna ding chauh in na akisem tangpi hi. Mitampi ten nemu chauh hi hinkho man dan ahisia damsung a mikhat sua sawmna leh gualphana emaw/gualte kung a khut dawlouna chauh zong hilou in innsung khosah nop nading leh silmantam ideate, kholai a kicheina te leh an tuitui ine thei te hi changkanna ahihi.

ECONOMIC KHANTOU/HAUSATNA POIMAW NATE:

Hinkhua apoimaw mama thum(Basic needs) a um a, tuate ahileh henna ding in Ann/ne leh ta, tahsa khuh/phualnading in sill eh ten, tenna ding in inn leh lou aki poimaw pen hi. Tamteng nei nading in na kisemin sum akilaw in akinei thei chiang in siltha ki deitou zel in ann tuitui, puansil niten hoi leh mantam, inn hoi leh thupite kidei tou zel in dam sung in dei beithei lou in aki um hi. Tambang idei te neithei nading in na hasep a sep angai a, na hasep aing sep chiang in I innsung economy hing khangtou in mihausa aki hi thei hi. Mihing hinkhua a hasatna buaina leh vangsiatna tuamtuam hing tung thei ahizia in hausana leh sum angaia sum leh pai ing nei chiang in hasatna tampi aki pumpel thei hi. Hinkhua a sum leh pai nei a economic akhantou poimaw nate ahileh:

MIMAL LEH INNSUNG AH:

Khovel eima leh I innsung apoimaw pen a eima ikhantou leh ei adding in gam leh nam khangtou aki hi mai hi. Mihing hinkhua ah ne leh ta apoimaw pen hinan leh ne leh ta ding inei zaw chiangin sil tuamtuam kidei in mite khantouna leh hausatna bang akidei tou del a, tuabang a mite neibang ing neitheilou a mite bawl bang ibawl theilou chiang in ilungsim neutuam zel in gual leh pailah a um zong nop akisa nonsia, gualphana ding in innsung economy akhantou a poimaw mama hi. Adia in nu leh pa te adding taten gual aphala ding hi sil zau huai pen leh I deilou pen uh ahi a, nu leh pa tampi ten atate uh gual phala leh gual eng ding lau in anei khawm khawm in apang zel ua, hinanleh mitampi ten aneizou votlou chiang un achi ngaina theilou in tate kung ah I hausat chiang in chi in aki henem zel uhi.

Tambang atate gual englou leh mineibang anei the3i nading un innsung economy apoimaw mama a, innsung economy ang khangtou a taten minei bang ang nei thei a bangkim a mi englouna ang nei chiang un nu leh pa te adding in zong khoda asang in alunsim a kipana leh limna alian ut mama hi. Tuabang a tate dei bang pe thei a innsung poimaw te hasatna umlou leh ji leh tate gual englou akoi thei hi Pachinna ahizaw hi. Tuazia in innsung economy khantouna/hausatna hi koipou in ipoimaw uhi.

2. KHOSUNG/VENGSUNG AH:

Mihingte hi ahawn a um leh khat leh khat kipoimaw tuachiat a kipanpi chiatte akihi a, Khat taasapna ivapan pi chiang in eima taasap hun chiang in mitten zong ang panpi thei uhi. Hinanleh mite kung apat panpina lam et a eima apat panpina piading a umlou leh koima apat panpina akimu thei sihi. Society a silbawl khat akinei chiang in sum leh pai kithaw khawm te angai a, tua hun chiang a mithaw zat ithaw theilou emaw ithaw zoulou chiang in gual leh pai lah a ilungsim aneu tuam in kisuanla ahuai mama hi. Tuabang hun a gual leh pai te lah a lungneu tuam lou nading in economic a khantou / hausatna lam a panla apoimaw mama hi. Tualeh Democracy Society sung ah um ihizia un asem hatpa in aneitam a, asemlou ten anei tawm ahimai a, society sunga nei leh lam ang kikhiat seng chiang in, society anop thei sihi.

HISELNA LEH DAMTHEINA AH:

Mihing hinkhua ah Damtheina(Good Health) hi apopimaw mama a, koipou adamthei chiang in nasem in na hoitah ang sep chiangin sum leh pai ang nei zel hi. Midam theilou ten nasem theilou in anasepna hunhoi te bangma lou in akhaw mang zel ua, hun sawtpi nasemlou a aum chiang un akum zawnlaw zel uhi. Sapthupil in “Damtheina hi hausatna ahi(Health is wealth)” ana chi hi.

Damthei nadingin economic/ hausatna hi apoimaw mama a, mikhat adamlou a damdawi lei nading anei leh adam thei a, damdawi nei nading aneilou leh anatna zong adam thei sihi. Vangsiat thu a natna lian/ lauhuai dinmun a ding chiang in dam nading in sum tampi sen angai a, sum nei ten khopi leh damdawi munpi lam avazawt chiang un doctor siam ten hoitah a ana enkawl in damna atang zel uhi. Sum neilou ten tuabang natna anei chiang un doctor siam leh amunpi vazawt nading neilou in ashipi zel uhi. Sum leh pai nei hi hinna bulpi khat ahizia in damhoi leh hisel lai a asiepen tan ahing thei ahidan thei a sum leh pai nei sawm panla angai mama hi.

Ei Zou sung ah sum leh pai neilou zia a hinna tan leh sina tua tampi aki um ta a, ei ten izawn zia a I shipi natna tampi hi mihausa sum nei te adding in natna lau huai ahisihi. Etsahnan: Lungnatna hi eiten I shipi tangpi uh leh lungnatna neite adding a lam etding umlou bang a ingai uh ahi a, hinanleh mihausa sumnei ten Delhi leh mun tuamtuam a Doctor siam umna leh a munpi lam a ava ki etsah chiang un sum tampi seng in damtah in ang tung thei zel uhi. Eimi lungnatna leh natna dangdang zia a shina tua te zong sum nei in a munpi lam vazuan thei hilei tusang in shina tua aki tawm zaw ding hi.

4. LAISIAM NADING IN KHANTOUNA/HAUSATNA

Laisimna/laisiamna hi khantouna leh hausatna pulpi khat ahia hinan leh laisim a laisiam khat hi nading in economic a kining ching masat angai hi. Sum leh pai neilou ten lai asim/siam thei sih hi. Etsahnan: Pa khat in ka tapa school kaisah vang in lekha asiam a officer khat ang hi chiang in keizong nopsa navang chi in kinepna lian tah anei a,hinaleh atapa lekha siam a officer khat ahina ding in school hoideu akaisah angai hi. Atapa school akaisah a pawl sawm apass nading in sum tampi asen angai a, Pawlsawm alaw a atapa gamdang a laisim a akoi ut leh sum hachin a sang thum sangli teitei athawt angai hi. Sum athawt ding aneilou leh atapa hi officer lian ahizou sih mai thei hi. Tuabang a tate laisim nading in innsung sum leh pai din mun ahoi mama angai hi. Tuazia in Laisiam apat khantou sawmte ding in economic a khantou masat apoimaw / angai hi.
Atangpi in ei Manipur gam a state solkal nasep/kham mu nading in sum tampipi sum angai a, sum sun ding neilou te adding in solkal nasep mu ding akinep huai sihi. Tate solkal kham nei ding deiten tate laisim apat a akham nei nading sum ngaitua pai angai hi.

5. KHANTOU NADING IN SUM NEI MASAT

Mikhat in business bawl leh sildangdang ah summet bawl vang in hausa vang achileh sumpi anei masat angai a, kipat nading sumpi aneilou leh bangchiin business bawl in ahausa theisih ding hi. Tuazia in summu nading in sumpi angai a, sumpi nei nading in mimal/ innsuan chinten nasep angai hi. Mimal chinten na angsep a sum ang nei chiang un sum dawnna leh business tuamtuam ah ahing lut thei ding ua, kham(Job)lei angai leh lei a thau lei angai leh leithei dinga dinmun hoi ing nei chiang un khantouna lampi akizui theipan hI

6. GAN LEH NAM HUMBIT NADING IN

Zougaal chi akiget thang uh I pu ipa ten Zou tate leh agam luana te uh humbit nading in British te ana kapna uh ahia, Ipu ipa ten Zougal ana kap zia uh ahileh nidang a tax ana piangailou uh peding a achizia uh ahihi. T^ax pia kichipen gamkhat amipiten solkal kung a khua leh tui hina kilah nading a kipia ahi a, ipu ipaten British te khua leh tui ahilou dan uhleh atung ua vaihawm dinga deilou dan uh kilah sah natawh ana dou uh ahi a, Ei khangtha ten tulai in ipu ipa gam humbitsa leh ipianna leisang ngei ah solkal a tax ipia ban uah ikimvel a thautoite kung chinteng ah tax ipia uhi.

Tambang a ipianna gam leitang a solkal phallou a thautawi te kung a tax ipia zing uhi inam chital na kilahsah na ahi a, mikhat nam khat ihi uhleh sol kal apat tax ipia ban uh koima kung ah pia angaisia hinanleh eaten ipu ipate gam leh nam itna bang ineilou zia un amanman in tax angla uhi. Tax pia kichi ten minuai akun ihidan kilana ban ah mizong leh genthei te adding a sil hasa tah ahihi. Tambang a I tax pi ate uh leh ihasatna te uh beisah nading in mite neibang inei ua mite tawibang itawi uh angai a, tuabang inei ua itawi thei nading un mimal chinte economic a I khantou phawt uh angai hi. Kum bangzat sung ekhat kikhawl in, mimal/ innsuan chin in thau AK khat chiat leithei talei koiman tax ang chi ngam ding uh agiongtat huai sihi.

Economica khantou nahi bangkim akhantou napen ahia, eimi singtang leh khopi sung ateng a hin hasa tahtah a hing ten economic a khantou nading ngaitua a igam sunga sum leh pai mu thei na tuamtuamte apat eima dinkhiat nading a taima tah a na isep masat uh angai a, taima tah akum bangzat ekhat na ing sep chiangin economic a hing ki khangtou pan ding hi. Tuachia mimal chinten nasep poimaw dante sum nei poimawdan theite eima mazawn chiat a sum hawlding a ing kipatchiang un economic a khatlawna ki nei ahi pan ding hi.

ZOU TATE ECONOMIC A KHANTOU NADING IN

Zou tate mimal leh nam banga economic a khantou thei nading in mala nading leh bawlding tampi inei ua, tuate bawl a lawchinna muna ding in Lamkaite leh mipiten kithu mang taha kal ingsuan uh angai hi. Mimal leh nam Kalsuana leh malana inei masang uh aki khangtou sih ding a gual ipha ngai ngai sihding uhi. Tu dinmun ah inam sung ah mimal khat leh ni khangtou leh masawn ki um nanleh khat leh ni khantou leh hausat in nampi min apua zou sia, nampi khangtou hi nading in mipi tamzawte ang khantou phawt angai hi. Mipi khantou nading in lamkai ten mipite maban ding hoitah ngaitua a pan angla ua ,mipiten lamkaite getbang a taima tah leh thanuam tah bangkim ingbawl ua Fifty percent vel in khangtou chiang un nam khantou aki hi pan ding hi.

Namkhat banga I khantou nading un mipi kimkhat lah khantou masat angai a, ei Zou atamzaw te singtang a teng leh singtang louhou a nehawlte akizia in nam bang a khantou nading in singtang economy a khantou phawt angai hi. Singtang economic khantou nading in I singtang gam apiang (Natural resource) tuamtuam haichi, sing leh suang, ganta leh sildang dangte akana leh economic thei bang pen a zahdan isiam uh angai hi. Etsahnan: Singtang louhou ten butu a sih leh naang a kumkhat nekhawm mu uh pen bawl dantha in singtanglou ah a haisum(Cashcrop) lam habawl leih nelehta a kining chinna abailam zaw ding hi. Louhou pailou ten gan khawi lam ah panla in Bawng,lawi, Voh, Kel, Ui leh Aa khawi in tampi pi zua khia leih kumni thum in ikitoudel pai ding uhi.

TULAI ZOUGAM

- T. K. Lama, Aizawl, Mizoram

Tulai Zougam dinmun I et chiang un khangtouna leh hmasawnna akinei sia, I Inten louten te uh Zougaal masanglai a ipu ipa te hindan leh khosah tawh aki khiatna atam seng sia, sintang ah langva in ateng akitamsia, khopi sung ah building inn nei zong aki tam sihi. Zougaal zaw kum 1950 lah vela pat neukhat mala dan ana kithei in kum 1950- 1960 kikal in Zou ten khantou nading lampi ana kizui in United Zomi Organisezation(UZO), Zoimi Youth Organisation(ZYO), Zomi Sang naupang Pawlpi(ZSP) leh hattuam te kiphut in Nam khat khantou nading a khut leh keng kim in I socity uh adding hi. UZO,ZYO leh ZSP te hi midang tampite sangin akiphut masa hi. Tuachin kum hingpei zel in Zougam ah politic hinglut in Politic ah mit vana angki neitou kia hi. I Zougam a politic hinglut apat a kum sawmna vel apat politic in I lungsim pua dan te uh hing heikhia in gam leh nam khat bang in ahing khaikhawmtu politic ang hitah hi. Hinanlkeh politician te politic ah masawmna deihuailou tah hing nei in Nampi khantouna ding ngaitua lou in politic a mimal hamphatna ding in politic asaih uhi. Kum 1976 ah Zou sung ah hattuam kikhenna hing um in, Biana a kikhen chauh hilou in lungsim lam akikhenna chi liantah hingtu in tuami kikhenna chi bazam in Zou nam khantou nading nasa tah in adal hi.

Politic hi gam leh nam vaisaina khawlpi ahia, I politician te un mipi dinmun leh maban khual lou in politic siamtah in mipite tung ang kimawl khum ua, Khua sung/vengsung khat a upadi te houlimna hi khantouna hing piankhiatna bulpi ahi a, hinanleh I hattuam kikhenna in khua/vengsung upadi te innsah inn hang ki houlim thei lou aki um zia in inam sung ah khantouna thu ahing piang thei sihi. Tuachin ikimvel a iten khawmpi midang ten nei leh lam ah hing mualkhum san in koima akipha zou nonsih ua, lawi leh gual aneite un kithu siamlou ni chiang in a chin aha uh ang lakhum thei uhi. Tambang a inam uh ngaisahlou a aki um sawtseng tah zia in khantou leh masawn nopna, hoina, dei huainate thei pha lou in aki um ta hi. Mi tamzaw ten Hausatna leh khantou na kineppi ding nei lou in hausatna hi van a ga toh kibang khawp a gamla bang in aki ngaisiang ta uhi.

Igam sung a buaina khat a um chiang in si tampen leh vangsietna tua pen in ipang zel ua, I khosung ah hina leh bitna kimu nonlou in I tapa itte uh khangdon lunggul zia a asilbawl khielte uh ngaidamna leh kilemna get umlou in ileitual tan uah hing kidel lut in, nu leh pa tampi ten itu ita te uh siluang(Corps) iphong ta uhi. Khosung vengsung khata vangsiat leh tualsina tuakhat aki um chiang in kihutna lamthu sang in thukhentu(Judge) bang in mawpai nading I suipai uhi.

Zougam chi a igetget uh I singtang gam leh I Zou hausatna khua teng Lawmni a kikhen in Tuining mual hawmsuh leh gungal lam teng unau Thadou te khut nuai a um in, Singat kimvel teng Unau Paite te khut nuai ah ki um hi. Tu in Zou gam sung ah Zou tate Pu ni(Two Master) nei in aki um a tuban kum sawtlou chiang in South Korea leh North Korea bang in aki um sihding chi aget thei sihi.

Zou taten mimal leh nam banga ithuana te uh thei in puana kisah nanlei nambanga malana leh kalsuanna tuni tan a kinei nailou sia, gam leh nam lamkai leh vaisai (UZO Lamkaite) tenlah kami kasa te thuana bangchin abei thei diai chi ngaituana leh malana neilou in Politic kumtung tawn (Kumnga sung) ngaitua in election azaw leh politic atha angaitua kia in gam leh nam khantou nading leh mipha nading mongmong angai tua man sihi. Tambang a gam leh nam vaisaiten mipi khantou na leh masawnna ding ngaitua man lou leh panla na anei lopu zia un Zou mipi ten I hasatna thua uhi bang tan I thua tou nalai di uai ki get thei ahisihi.

Lelam ah I sakhua biana hattuaqm kikhen in gam leh nam masawnna sang in masawn nading nasatah a dalin mipite kikal a kingainatna nasatah in akiam sah mama hi. Khantouna kichi pen mipite houlimna apat hing piang ahi a, khantouna hingpiang nading mipite lungsim sung gil apa kihoulim na aum theisihi. Hattuam ki taidemna in igam a mun ningtong pen tan alutsua zaw in gamdang a laisim sangnaupang midang lah a um thom hau huai dan thei a lungsim siang thou tah pua a Biana khat a umte sung va phuke in kikhenna chi ava tu kia nalai uhi.

Tam bang I Zougam mial tah leh tuantual na dinmun a pat a Zou tate I suatat ua nam khat bang a idinkhiat thei nading un Economic Policy hoitah nei a ipei uh angai hi.

LAMKAI HOI

Khovel a lamkai hoi leh thupi mihingte ngaisang kichite hi lamkai gum leh gal bawl siamte ahisia, mipil leh siamna sangzil te zong lamkai hoi ahi tuam sih ua, lamkai sakhua ngaisangte zong ahi tuan sia, Amipi te dinmun thei a mipite khantou nading a kalsuam te ahizaw uhi. Mahatma Gandhi zong mipite India mipi ten angaisan ua anung azui zia uh khat ahileh British te Foreign Market Policy in India Local Industry te asuhsiat(effect) dan theisian a India Local Industry te hinkhiat(Survive) thei nading a Foreign Goods a Boycot zia ahihi.Tua hunlai a India Industry te hi atangpi in khutkhawl a kibawl ahi a British siam silte Khawl thupi tahtah toh kibawl leh qualitry hoi tahtah ahizia in India Industry te adding in demzaw gual ahi sia, mitten Goreign siam sil hoizaw leh man tawmzaw te adeizaw zia un India khut nasemte adding a nehawlna hasatdan thei a Foreign goods a boycott in mipite patat alaw mama hi.

Ei Zou tate nambang a I khantou ua mi ipha nading un Lamkai zudawnlou leh numei a kimawllou, Politic siam leh mipite kipa nading a thugen siam leh melhoi I poimaw sih ua, Lamkai gam leh nam ngaina a vision nei, mipite khantou nading ngaitua leh theisiam a mipite dinmun niam tah apat tungding a nampi dinmun sangtah akhangtou ding a ngaituana zang leh lampi thei amipi mapui thei lamkai ahi Zougam leh mipiten ipoizmaw pen uh. Tuabang a gam leh nam tundin nading a policy nei lamkai khat ang dinkhiat himhim leh mipi ten amapa adding in henna leh luphal in aki pang ding agingtat huai hi.

KHANTOUNA/CHANGKANNA:

Tulai khovel (Modern World) ateng ihita ua, hindan, tawndan leh ngaidan lui te koikhiat a, hindan tha, tawndantha leh ngaituana tha tawh tulai khovel hinkhua zah hun ahita hi. Etsahnan: Sa hi mihingte ann n etui pen ahi a sa ahipou leh chi a mawl tah a chi leh malta toh ne sang in, sathau toh kang in ahalpi tuamtuam ,ai eng, louthul, sing masala, marung marang leh nim pati te ing hal chiang in agin nan hing tui in atui dan atuam in alungkim huai mama hi. Innsung hind an ah zong neding aum pouleh chi te hi mi khangtou loute ngai dan ahi a tulai khovel ah, Inn hoite, nal leh kilom aki dei a, puansil ah zong itahsa akhuzou pouleh kichi nonlou in ahoi, mimitla leh aman tam te aki dei hunlai ahita zia in, ngaidan lui,tawndan lui leh ngaituana luite paihkhia a, silbawl leh nasep dantha leh alaw zaw lam a nasep dan ngaitua a thatha toh kipat hun lai ahi ta hi. Tuabang a sillui te paikhia a lungtha toh kithuam hi changkanna bulpi ahihi.

Khantouna/changkanna kichi hi I umna apat a umna dang amasang sang a sangzaw, nopzaw leh hoizaw a umte, sillui khat siltha a heng khiata, inei ngailou silkhat neia, amasanga ibawlngailou silhoi ingbawl a, hamkam kilom zahdan ingthei chiangin khangtou akihi panhi. Etsahnan; I singtang bi inn a um zing pa’n kum bangzat ekhat na ang sepa a Bi inn apat langva inn a ang heng khiatthei chiang in tuamipa ading in khangtou nakhat ahihi. Langva inn pen midangten sawtpi apat intung khuhna anazah uh ahizia in bangma in angaisih maithei uhi, hinanleh amapan hunsawtpi Bi inn nuai a ana umzing ahizia in langva inn nuai a um hi lawchinna leh khantouna liantah aching hi.

Khantouna pen khovel mihingte deipen leh mimal, nam leh gam bang a kibuaipi pen ahi a, khantouna hi kipana leh hinkho nopna te, ki ningchingna te leh hindan sangzaw a hin na, neingailou sil neitheina ahizia in koipou in akidei hi. Nambang a khantouna in mimal chinte silbawl leh nasep a awlsam sah in midangte zaa in aki um a, ne hawlna ah mimal chinten phattuampi in akanat pi mama hi. Khantou dei huaina dangte ahileh mimal a I khantou chiang un inn hoi leh thupi tahtah inglam khie ding uhi. Mimal chin ten khovel silsiam changkang leh mantam tahtah ingnei thei ta ding ua, itu ita ten gamdang ah lekhasim in ang potkhie ding ua, mite siamna leh thaina te hing zil khia in inam sung apilna leh theina hoi tahtah ang pualut ding uhi. Nidang a zingkal an neding lungkham zingten kining ching leh hasa lou in atuitui ang ne thei tading ua, Taten koima nei englou leh kisuangtah in na angsep tading uhi. Tuachin khantouna ahing kibelap zel ding hi. Amasang a gari nei nailou ten gari ang neithei tading ua, cycle nei zing pan scooter/ Bike ang nei tading hi.

Changkanna ideizia uh ahileh khangtha ten milah a a umchiang ua midangte sanga niamzaw banga kingaina(Inferiority mind) ana nei zingte uh ang beidinga, mite abawl bang bawl thei a ahidan te uh ang ki thei khie dinbg uhi. Tuabang lungsim a kingaitawmna a umlou chiangin silbawl bankim ah ang lamzang tou zelding uhi. Mihing lungtang a “Mikhat kahi/ mikhat kavele” chi a tupna lungtang nei hi misua nading in apoimaw mama a, tuabang lungtang nei a koima musit leh nuaisia utlou a bangkim agual pha sawmna lungtang nei hi tulai khovel a din khiatna khat ahihi.

ZOU TATE KHANTOU NADING:

Gam leh nam khantou a gualpha nading in mimal, gan leh nam bang a economic akhantouna apoimaw masa pen hi. Ecinomic a khantou nading in mimal chinten itha(Man power) iza khiat ua, I gam apiang haichi leh ganta tea pat summu theina umte atamthei bang pen a sepkhiat/khuatkhiat uh angai hi. Igam leilung apiang haichi leh ganta te sum sah ua, mimal chinten sum ing hau chiang un khantouna ahing um pan hi. Gam leh nam khantou nading in amasa in nam lamkai leh mapui ten Economic Devolopement Policy hoitah a guan khiat ua, tuami policy zui a mipite hattah a kalsuan ding a thusua angbawl ua, mipiten thanuam leh taima tah a ing bawl chiang un nambang a khangtouna ahing um pan ding hi.

Khovel gam tuamtuam te khantou na hi Industry leh Investor tea hi ua, State khat a Industry leh Factory lian khat a um chiang in a state mipi nasep neilou nitampi ten nasep leh nehawlna det nei in lou nasem leh khutnasem ten alou ua amasang nekhawp mu ham ham ten tuami Industry Raw-Material te alou ua ang tu/tawi chiang un anasepga(Income) napi tah in ahing sang zel a tuachin astate sung a sum kilumlet(Circulation of money) ang tam/pung mama hi. Tuachin state economy nasa tah in ahing khantou zel hi.

Tambang Industry, Factory leh Investor te adingin igam uhi gam lau huai ahizia in anglut ding getlou a ums ate zong apot mang bei ta hi. Tamte umlou zia in igam azong mama a, khantha lekha silsang leh siam tahtah tampite nasep neilou in a um uhi. Tuazia in Zougam economic a khantou nading in I gam apiang haichi leh gamta tea pat khantouna ihawl uh angai ta hi.

MANIPUR GAM NEITU TE IHI UHI

- T. K. Lama, Aizawl, Mizoram

Zou tate tu a I pianna gam Manipur sunga I hindan uh leh I lungsim pua dan uhi zin leh leng lungsim kipua in, bangkim ah atahtah tung ngamlou leh lungsim a laugu na kinei in ineisa uh zong I vangbit/humhim zou non sih uhi. I Lungsim a midang lauguna inei uh mitten thei in kamsiam leh kamdam in hing hou nanleh isilnei /neiding deigaw khat anei chiang un imuna uah ilau nading in aki aqha uh tat in aw khau tahtah a sua zel ua tua te lau na zia in mitampi ten idihna uh leh isatan ding uh tampi itaan zel uhi. Tambang din mun tua khaten lamkaite ichi zel ua lamkaite mawpuana tan um nanleh eima mimal hangsanna nei angai mama hi. Etsahnan: mikhat ainngei pa tawh kihau in aingei pan khut aha pen lamkaite va maw mawpua thei ahi sia, A ingei pa tawh ahi hauna uh sangpi angtung uhleh lamkaite kigawl angai pan hi. Tambang a lamkaite bil tun/za phalou a hasatna tua tampi aki um hi.

Manipur state sunga ipu ipa ten British sipaite ana kap lai uhi India gam pumpi in British sipaite khut apat a independent asual lai tah ahi a, Manipur state sung ah zong Meitei ten nasa tah in ana dou uhi. Ei Zou ten Zougam sung ah nasa tah a British sipaite ana kidou a henna leh sisan tampi ana kiseng ahizia in Manipur gamsung apat a India Zalenna sual tute lah a nam khat ihi ua, Adia in singtangmi lah a ei Zou te kan a Manipur gamneitu koima dang a um sihi. Tambang a ipu ipate sisan leh hinna anasen te uh athawn a beisah mai lou a khangtha ten a manphatna mu isawm ding uh ahi.

Zou tate hi Manipur gam sung ah zin leh leng ihisih ua, ipu ipa te silsan zal a gamnei tute lah a namkhat ihi zaw uhi. Gam leh nam khat sung a midangte anglut chiang un kisuanlana leh khualmi hina kithei in agam leh nam neite aza na ape zel uhi. Tuabang kisuanla na leh kiklang koina neilou a zalen tah a igam tattheina uh khu neitu hi manphatna/nopna pen ahihi. Nasep silbawl ah zong neitute(Owners) koima akithatda ngaisia, neitu hina apat mite sanga tahpanna, taimatna leh kukalna akineizaw tangpi hi.

Tuazia in hunpeisa a Manipur gam neitute ihidan uh ina kitheilou zia un bangkim ah kithatdana leh ngai poimawna/ngaisah lou ina na lungsim te uh paikhia in Manipur singtanggam neitu te ihina uh ikithei a neitu lungsim pua a bangkim a neitu tan ikitansah ua alithulam(Deeper) I lutzaw ding uh ahi.

ZOUGAM ZALENNA HUMBIT NGAI HI

Zalenna kichi hi mimal, nam leh gam khat hina bang a ideibang a na isep ibawltheia, ideibang ua vaikihawm theina ahia, Zalenna umlou na ah nasep leh silbawl atheina tan(Limited) aum in kivai saina te anei thei sihi. Zalenna nei a mitten danbang a na angsep theichiang in khantouna ahing um a, tuakhu zalenna manphatna pen zong ahihi.

Zou tate hi Ipu-ipate hunlai a pata singtang vum a tenga koima solkal suhbuailou in zalentah in ana ki um a, khua sung uh sahang gaal hang ahinlut chiang in pasalphaten ana dou in akhua uh ana humbit in, khosung ah numei naupang leh koipou zalentah in ana um sah uhi. Khosung mikhat in sapi vompi tunga tuasiatkhat atua chiang in sapi/tawpi khu azalenna uh daltu angai in pasalphaten kho sagi tan ana nua del zel uhi. A khosung ua sahang galhang alut chiang in patauda sat in khozaang in galvan mat thei thei man in a del zel ua, khovel galhang Britist sipaite zong a zalenna uh lasah sawmte ahizia un anadou uhi. Tuachin akhosung uah sahang galhang lutsah lou in khomipite zalentah leh hamuang tah in ana um zel uhi. Ipu ipate sulnua I sui chiang in singtang mualvum ateng leh laisimna ana neisih nanleh uh a ZALENNA uh ana ngaipoimaw un hangsan tahin ana humbit uhi.

Ipu ipa te humbitsa sung ah kum bangtan ekhat sung zalentah a I um nua un, tu in I zalenna uh nasatah a palzam a um in I singtang khua uah mite hing lut in I anbel mebelte kisuanlana neilou in a hing saw sah ua, itu ita itte uh tobal hing sat sah in, itanu it te uh a ut athei un zut un azut uhi. I tapa it te silkhiel neukhat zong ngaidamna umlou in I kholai I leitual uah mikhut thua in a luang(corps) uh idomta uhi. I nam lamkai te uh zong ami isa la a bit kisa nonlou in midang bel in a um a, midang bel in a um a, tuanah zong thasawm a beina nasa tah tua nalai nasatah in mipiten aki buaipi nalai hi.

Zou khangtha ten tambang mipi leh mimal a I kaleh mau nate lah a pat a hamuantu leh henem a, numei naupang leh mi nautang te humbit dingte ihidan uh iki thei ua pan ila uh ahun ta mama hi. Tu leh tu in gam leh nam zalenna humbit nading in chitna, theina leh hatna nei sih nanlei tuban kum bangzat chiang ekhat a I hunbit thei nading ua Policy leh plan hoitah a inei khiat uh anga ta hi. Tuazia in khangtha gam leh nam lamkai kichi ten pan angla ua, mipiten thanuam leh taima tah a I lamkaite uh malana te ithuap uh ahun ta hi. Gam leh nam lamkai kichiten mipi makhual a pan ahing la ua mipiten I thuap hoi pai uhleh kumsawt kivei masang in gam leh nam I um bit thei ding uhi.

HANGSANNA;

Hangsan kichi hi hamkam dei huai, koipou in midangte kam apat iza ut uhleh zaanop huai isah mama uh khat ahi a, hangsanna hi mihing thupina khat ahia, Hangsan hi aneu alian, anu apa, ate akhang in akideichiat hi. Mihangsan kichiten jau/launa leh khosahna aneitawm un, lungmuanna leh mani kimuanna anei tam ua, asilbawl uhleh anasepna uah a lamzan tangpi uhi. Mihang hangsante hi koipou in aki ngai in aki it a, akung ua um zong nop akisa tangpi hi.

Ipu ipa hunlai in tawpi leh sahang kapte mihangsan leh pasalpha chi in anangai sang mama ua, tuabang pasalpha te umna khuaten ana hamuanpi mama uhi. Tulai in gamva leh sabeng umseng nonlou ahizia in mihangsan kilahna a um seng nonsihi. Tulaiin mihangsan leh pasalpha kilahna tawhpi leh ngaltang kapte hinonlou in tangval khangual khat maia tailou leh hasatna kilepsanlou a maitua ngam, mani nasep leh sil bawla atawptan a pang leh lawchin masang tawp sanlou a bawl pau paute mihangsan akichi a, Atangpi in milawching kite hi mi hangsante leh pasalphate anahi zaw zel hi.

Mi hangsanten lawchinna leh deisahna zong atang ut mama a, Hangsanna hi mihingte’n I tanvou/ineisa humbitna diinga ipoimaw pen uh ahi. Sap thupil in “Mihangsante vangneina /hamphatna in abaw hi” (Fortune favour the brave) anachi uhi. Mahatma Gandhi India gam zalenna thagum zanglou a “Non Violence” toh anasuol(Fight) lawchingtu in “Hangsanna leh dawilohna (Cowardise) tel diing hileh hangsanna katel diing hi, mi dawiloh te’n adihna uh a humbit zou sih uhi.” Ana chi hi. Gandhi thupil khat “Mi khat in a hatlouna/chitlouna zieh chilou in sil bangma ataan/chan sih hi’ (A person lose nothing but eccept on his own weakness) achia, Ama (Gandhi) zong mihangsan leh pil mama khat ana hi hi.

Hangsanna neilou ten mihangsante sangin asil neiding leh aneisa tampi ataan(lose) zaw uhi. Mihangsante a damsawt un ahansan un suna lah apat ana humbit zel uhi. Khovel kidoupi nina(2nd world war) lai a America te longkhawlna munpi (Pearls Harbour) vanleng tawh bomb khieding a thupia Japan sipai generalpa kidou tawp a UNO court in siamlou atansah lai un Si ding a thutawp kibawl nua in, Amapan hangsan tah in “USA in atom bomb kagam(Japan) a akhiat zia a civil mi si teng nathei uai koi thupia ahiai” chi dohna hangsan tah a abawl kia ziain sina apat asuata a, tua khu ahangsanna ahinpi china ahihi.

Zougam leh Zou nam I humbit theinading un Hangsanna nei hi apoimaw mama a, hangsanna neilou in mimal leh nam bang in bangma tan itung zou sih ding uhi. Hangsanna kichipen mimal chin kung apia ahi a, eiten hangsanna ihinkhua ua ihinzaw/ dinkhiat(survive) nading a apoimaw ahidan theilou a ina ningkhin zia un bangmatan itung nai sih uhi. Tuazia in mimal chin in eima khawm a hangsanna tempai bang a ipua zing uh angai hi. Mimal hangsan thei nading in lungsim leh tahsa hisel angai a, lungsim lam hisel nading in:

1. Dihtatna,thudihna leh tahpanna nei angai hi.
2. Thutah get leh silhoi bawl lam a kisumlou a kilepsan sawm louding ahi.
3. Gun umna tudet zing hi hang kipatna ahihi.

Tahsa hiselna hi hangsanna bulpi leh bangkim a masawnna ahi a, mikhat in tahsa hisel anei thei nading in:

1. An tam neseng lou a, igilva hungiap a ne ding ahi.
2. Tahsa hoi nading a nasep leh exercise I ne tawh kitua a la zel ding.
3. Tahsa hisel nading insa netam sangin ante louhing lam netam ahoizaw hi.
4. Tahsa sesah thei sil e.g. tep leh nuam,Zu leh Khamthei tuamtuam khoilou/ bawllou ding ahi.
5. Teirawl lai a nungat tangvalna(Sex) lam a kizah seng lou hi tahsa hoina bulpi ahihi.
6. Kisum theina(Self Control)nei ding.
7. Mibawl thei bangbawl thei ihidan kithei ding.

Atung a te hi mimal a hangsanna neithei nading a poimaw mama tea hi hi. Tulai Zou khangthaten ipu ipate gamluasa leh I zalenna uh humbit nading in a hangsanna tawh mimal chinte iki thuam tha ua, igam leh nam humbit a khantha leh khangsawn te adding a gam nuam a isiam zaw ding uh ahi.

Thursday, November 20, 2008

ZOU LITERATURE SOCIETY (ZLS)

Zou Literature Society(ZLS) te hi kum 50 sunga I nam leh gam adinga kalsuan pawlpite lah a lawchingpen leh masawn pen ahi ban a pawl kilungtua pen leh pangkhawm pen ahi uhi. I Zou sung a pawlpi lah a naupang pen e chilou in akum naupang dan tawh kitualou chithei khawp in gam leh nam adingin asem khia uhi. Zou Literature Society malana in Zou taten Manipur Board of Secondary Education (MBSE) nuai ah, Class 1X apat Plus 10 + 2 tan Zou sangnaupang ten I Zou ham a exam gelthei ta uhi.ZLS te malana leh kalsuanna hi Zou tate ading a literature lama khangtouna liantah leh chiamtena (Mile stone) hoitah ahi hi. Tuban kum 10 chiangin Zou literature rate nasatah in ang santou ding agingtat huai hi. Tambang a I Zou nam ading a Zou laisai pawl in nam GOU ching khawpa lawchinna a nei uh koipou ini kipapi un patat huai isa mama uhi. ZLS ten tambang alawchinna ikipapi gual in amalana uh leh alaw chin nate uh kiletsahpi leh hunsah mailou in theitawp hingsua tou zel ding in Zou mipiten ingen uhi. Tami lawchinna hi abulpat chauh bang a ngai a, masawnna ding leh mala nading maban tampi anei te uh taima tah a ma ang latou zel uh zawng mipiten aki lam-et zing hi.

I Zou ham ah tunitan in laiteng zah dan a akibanglou a izah uh tampi a um nalai a,Tuate azah dan dihtah mipi te theisah apoimaw mama hi.

Etsahnan; Zou or Zo, Zougam or Zogam. Zi or ji.zang or jang chite hi hoipen zah ding e. Zang/jang hi I zou ham a ki hahzah pawl ahi ding hi. Zang/jang=zunthahna, gihlou/light, koilou /straightline, phawl/kenlou/plane, silbawlna/used ,hamkam tengkhat a khiatna hizat aum hi I zou lai sai pawl in hingsai uh leh a dei huai hi.

Tualeh mi khenkhat in I Zou ham a inazah sahsah uh heng/ (modified) I bawl zel uhi, nam za louna bang in angai thei dehdeh hi.Etsahnan:tunai a Delhi lam a kisun I Zou kam a kigel khat a ‘CH’zah nading a ‘C’chauh ang zang a.’Ch’zah nading a’C’ zang hi Burma lamte ahi a,ei Manipur lam ten ‘CH’ ki zang ahi. Tuaban ah tulai khangtha khenkhatten “SINGTANG” chinadinga ZOUDAWN achi uh zawng hi sildih ahisia. Singtang chi a khang hitan kizang a hi a. Tambang a I zou ham uh ututa Ihei danglam thei ahi sih hi. Sing tang I chi chiang in khawpi sung hilou in khawpi pulam a khua neu neute get na a Zou ham um a pat a kizang anahi hi.Zoudawn ichi chiang in singtangkhua mualvum a um leh khawpi a pat a gamla ma ma Gari(Motor) tunlouna tengte china abang zaw hi. Tambang sil neu nounou bang a kilang hinanleh I nam gammang (lost) theina khat ahi ziain Zoulai saipawl in a ngai pawimaw ding a kilom ahi hi. Tualeh I Zoukam manphatna suiding zong tampi a um nalai hi. Etsahnan: Zouten “VALONG” ichi uhi mitten demna a ang nanei uh hinanleh Valong chipen akhiatna dihtah ing et chiang in ‘Silkhat lamdang isah, thakhat thu a ilungsim hingkhawih khat a um chiang a hamkam izah uh khat ahihi. Tuapen Grammer lam ah “exclamatory” akichi hi. Tambang a I Zoukam zah tampi te suikhiatlou a umte suikhie ding in ZLS pen pan hingla tou zel leh uh adei huai mama hi.

Ei Zou te ikhangtou theilou zia khat uh ahileh lekhasim ipeilou zia uh ahia, lakha simtam ten a theitam uh chi thudih umsa ahi hi. Lekhasim peilou tehi lungsim mawltah a um a bangma ngaitua leh lungsim a vei/puanat neilou, mitten bangteng genleh kei adingin kanatna leh poimawna neiphasih chia khangtou leh masawn sawmloute ahi tangpi hi. Khenkhat ten lekhasim pei leh thanuam mama hinanleh I Zoukam a lekhasim ding tulai khawvel thutha lam muding umlou zia a lekhasim peilou sua zawng aki um hi. Nambang a khangtou nading in I Zoukam a lekha simding atam zoulou zia zong ahihi. Lekhasim ichipen school kaite chauh sim ding akoiding ahisia lekha bu sung ah mihing ihina bang a ihinkhua a hasatna buaina tamp0i itua thei te uh leh tua hasatna te pumpeldan leh ana maitua dan te hinkhua a sil poimaw tampite hi lekhabu a kigel apat a theiding ahi zia in lekhabu sim tam angai mama hi.Etsahnan : Nu leh pa tampi ten tate hi Pasian apat a igoutan uh ahidan I gengen ua, hinanleh tate etkhawl siamlou zia in Lungkhamna hingtuttu tea hi thei uhi. Tuaban ah koipou in tate laisiam in mi lian leh thupi hing hi leh akidei chiat a, Tate ideibang a miliam leh mithupi ahgingsua nading a etkawldan laibu ah kigel in tuami laibu sim kha ten tate etkawldan atheisiam uhi.

Zou kam a sim ding a umlou zia in eimiten tate etkawldan ahi ituan tual mama uhi. I Zoukam a laibu simding umlou zia ahileh I nam sung a laisiam leh zilsang ten inam sung a laibu siam leh zua hi a lawlou dan thei in koiman laibu bawl akisawm sihi. Tuazia in ZLS in ei zou sung a Laibu simding ahing tam thei nading in Laibu gel ut te adding in Book commission bang in alaibu bawl utte manphatdan en in ZLS in sutsah in Book grant te delpi in azua lam ah zong hing buaipi te I Zoukam a laibu simding ahingf tam pai ding hi. Tuaban ah I Zou sung a laisiam leh silsang ten asiam apilna uh mipite zah kanat nathei un pen ahi leh laibu bawl ahi chi thei in Laibu gel in mipite khovel peidan hing ziltir zel leh uh adei huai mama hi. Laibu bawl thanuam ten zong siltha khat iva thei zia emaw eiman hoi isah zia mai mai in gel lou in inam in akanatpi thei ding lam laibu te hing gel tam leh uh nam in nasah tah in ikanat piu mama ding uhi.

Tuaziain mipiten lekha asimtam thei nading un eiham a lekha simding a mutam uh angai hi.tuabanah thuthalam simding atamdeu zawng angai hi.Mipiten lekhasim I thanop a I simtam nading un, I nam sung a lekhasiam leh zilsangten lekha gel leh lekhabe sut lam a pan a la uh angai hi. Ei Zouham a lekhasim ding atam thei nading in Zou Literature Society in mipite panlading a nget a,a hasatna ua kithuapi leh panpi ding a kimansa a umzing ding uh ahi.

UNITED ZOMI ORGANIZATION(UZO)

Zou ten nambanga kikhaikhawmna ina nei masat pen uh ahi leh Dated 23/5/1954 ni in Phaipi(Imphal) a lekhasim a um Zou taten JOU NATIONAL COUNCIL (JNC) ana phut khia uhi.JNC office bearers Pu.S. Semkhopau, President. Pu.Kaizakham,Vice President. Pu T.Khup Grace, Chief Secretary. Pu T.Thonghang, Jt.Secretary.Pu T.Gougin,Trrasurer. Pu Khamzadou,Office Asst. anahi hi.Tualeh Tuaitengphai ah Dated 4-5-1956 ni’n JNC memberte kikhawm in Unites Manipur Jou Oranisation (UMJO)an phutkhia uhi.Dated 24/1/1959 ni in “First Zou Annual Celebration”chi thupitahin anaki mang hi. Tuami ni a Chief Guest dingin Pu J.M.Raina,Manipur Chief Commisioner a kichial pen Churachandpur SDO.Pu Baruah thubawlin a khawmpi naah ahingtel theisia,Zou mipite kilungkim louin Kiphinna Lampizuina(Protest March) Tuaitengphai apat Lamka tam an kinei in,Lamka Police Station bulu anaki sawm hi.Tuachin Dated 22/2/1961in Singtom khua ah “The 3rd Zou Annual Celebration kinei in UMJO apatin “United Zomi Organisation (UZO)” a kihengin UZO ahing piangkhia tahi.

UMJO leh UZO President ding anuai a bangin ana kitelching hi.

President list

1.Pu S.Semkhopau , President (UMJO –1956-57 )
2.Pu M.Saipu,………… “ ……(UMJO –1957-61)
3.Pu T. Gougin……….. “……( UZO –1961-62)
4.Pu Suohdou………….”…… (UZO –1962-66)
5.Pu P.Lunkap…………”……(UZO – 1966-70)
6.Pu Thangkhanlal……..”……(UZO –1970-98)
7.Pu Thangkhenkhup…..”……(UZO –1998-2001)
8.Pu Hangkhanpau Taithul…”…(UZO –2001-Till today)

Ei Zou tate nam banga iki huikhawmna uh UMJO kiphukhiat atam tuni tannin Kum 50 akiching ta a, UZO kiphu apat kum 45 ahi ta hi. Zou te nam min a I kikhaikhawmna uh leh kipawlkhawm nading in United Zomi Organization (UZO) inei ua. UZO in Nampi ading a nulehpa dinmun/tan tang in, gam leh nam adingin theitawp ana sua uhi. Nampi minpua ahina bangin koipou in UZO min izaa (respect) un ingaisang mama uhi. UZO gen siat hi nam phatsan na leh nampi zaa louna bangin I ngai hial uhi. Nampi kikhai khawmna ahi zia in izaa siam leh I tawisang ding mawng uh zawng ahi hi. UZO haza nuai aleng Zou tate tunitan a UZO thukal leh deidan pel agamtah leh UZO nialkal lou a I um uhi nam bang a iki thutua dan uh leh Inam ingai nat zia uh leh inam Ingainat zia uh ahihi.

Zou tate UZO thu leh dal kal ki umlou a thumang leh getnuam tah a kum 45 val I um sung ua, nam khangtou lou pen leh masawn lou pen a I um uhi koi pen dihlou atadiai. UZO President te siamlou adiai, UZO vaisaite siamlou ata diai ahilou leh mipite siamlou chi zilchian a amawpuate kisiamtha angai mama ta hi. Mipite siamlou chiding in mipite kung a thupia leh bawlding a UZO in achi ibawllou uh a zia ahidiai chilei lah UZO apat mipiten bawl ding sepding leh peidan ding a kivaisaina thuhoi thupha kiza kha nailou ahi zia in mipite siamlou na a um sihi. Agulang (Phualgu leh zepgu neilou) khawp in gen talei Zou tate tambang a ikhantou theilouna uhi UZO President te MLA chin ut seng zia leh UZO vaisaiten UZO President te MLA a kaisah a tuana pat solkal apat MLA te zal a sum leh pai mu thei nading angai tua seng zia ua Nampi khantou nading angaitua lou zia uh ahihi. I Nam khantou theilouna leh igual phala na uh I etleh UZO lamkai leh vaisai mi tawmnou khat ten ama uh mimal lawna/hamphatna (Advantage) ding a UZO nim siamtah a zanga mipite ang nuainet zia ua Zou tate tuni tan a khangtou theilou leh masawn theilou a gual phala a ki um zing ahihi.

Zou tate nambang a ikhangtou ua mi ipha nading un UZO lamkai leh vaisai ten I Zou gam dinmun leh maban ding hoi tah a ang et ua, igam leh lei lung toh kitua a mipi economic leh education a khantou nading ang zil ding ua, tua a zilkhiette uh NAMPI POLICY a ang nei ding uh ahi. Tuami nampi policy lawchin nading a plan hoitah a ang duan khiat ua mipite kunga angpuang khiat ding uh ahia, UZO lamkaiten mipi khantouna leh masawn nadinga a policy bawl te uh lawchin nading a thei tawp suah dinga mipite an gnaw/fui ding uh ahi. Tuachia UZO policy zui a mipite kum 10/20 lam ing pei chiang un Zou tate nam khangtou leh masawn ing hi pan ding uhi.Tuabang hilou a UZO in mipite masawn leh khantou nading ngaituana neilou a mipite tu8ng a MLA chin theina Policy ang zah khum zing uh leh tuban kum 10 kum 100 chiang in zong I khangtou ngaisih ding uhi.

I Zou nam khantouna leh masawn nading nam ngaina leh itna lungsim tah tawh I ngaitua chiang in tam anuai a bang in inam tawndan uh ki heng leh gam leh nam bang in aki khangtou bai zaw diai chi ngaituna ah a lian mama hi. Getsa bangin UZO in mipite makhual manlou a kum tung tawn a MLA chin nading abuaipi pen uhi inam in atuantual law ahia, MLA nei hi hoinanleh nampi in buaipi pen a inei uhi adihsihi. MLA hi nam min amimal khat tawisangna mai ahi a, MLA ineichiang un zong mipiten azal aki zou pha seng sia, I MLA te uh zal zou hi eimi tawmnou khat te leh midang tamzaw te ahihi. Tuazia in UZO lamkai leh vaisan ten mipi khantou nading leh masawn nading ngaisah manlou a MLA abuaipi ua, nam pum thuneina ahoilam a zahlou a hunsawtpi asambu ching khai zing sang un ZOU INNPI chi in inam vaisai leh vaipaw a politic asailou ding mongmong in pawltha khat nei uhlei hoizawlou ding ama chi mipite thukupna ahihi. ZOU INNPI vaipua leh vaisai ding in I Zou sung a Miluih leh Migunte ahiding hi. Inam sung a I migun te uhi Mipil leh zilsang tatah tea hi bang uah gam leh nam ana vaisaisa tea hi zia un angaituana uh leh atheina te uh agil in a gun a, midangte adding in zong aza um zaw dinghi.

Tu dinmun a UZO lamkaite leh vaisaite hi kum lama naupang tahtah leh innten lou ten ah zong miza um seng a umsih ua, laisimna leh tha lam ah zong metal lang ahisih uhi. Tulai khovel thautang thauvui tawh kide nagam ahitah zia in Politic saiding in kifit in ching nanleh uh Nampi vaisai leh vai pua ding in anaupang nalai deu ua, tuaban ah a politic uhi nampi politic hilou in mimal hamphatna politic ahizia in Nampi hamuanpi achingla deu un akilang hi. Tuazia in Zou taten inam sung ua mipil leh migun ten apilna atheina uh leh agilna uh mipi adding a azah thei nadinga avaisai nading uh Platform(ZOU INNPI) hoitah ipia ua I thuap(Back-up) siam uhleh I Zou nam sangtah ah ahing khangtou thei ding uhi.

Zou taten Zougam hi itu itate tuallen ahidan leh khankhiatna ahidan ithei ua, hinanleh tudinmun in koiman itu itate uh khanglet in ilungtung zou nonsih uhi. Tu a Zougam a um kichite hi gamdang zawt nading thei lou leh alou theilou a umte akihi ahi. nading a gamnop leh hamuanna a isiam thei nading un, gam leh nam siamtha hi midangte bawlding akoilou in eima ngei in eima theina khawm a pan ila uh ahun ta hi. Mikhat kahi, Pasal khat kahi nakichi leh Na pianna Zougam dinmun sut inlen, zun in len na tu natate adding a tenna ta, nunnopna mun leh hamuangtah a a tuallen theina mun asiam ding in napil na thei nate tangkoupi in, Zougam in nang ang poimaw pen hi.

ZOUGAAL MEMORIAL HALL

Zou taten igam leh nam I get chianga (Adia in state dang a umten) I lungsim leh ngaituana mit a kilang masapen chithei khawp a I ngaisang uh leh inganat uh unsum” ZOUGAAL MEMORIAL HALL” ahi chilei I genkhiel tam sih ding uhi. Zougaal memorial hall hi Zou taten I kanatpi/phattuampi mama ua,function leh mipi kikhawp khawmna leh hunpoimaw zahna leh sil dangdang bawlding chiang in Zougal Hall chi in I zuan uhi.

Zougaal hall chi min hing kipat khiatna ahi leh kum 1917-1919 sung in ipu ipa ZOMI PASALPHA ten I singtang gam ‘Zougam’ leh a zalenna (Freedom) humbit nading in Khawvel galhang British sipaite tawh ana kidouna uh ZOUGAAL ana kichi hi. Zougaal lai in Zougaal kapten Zouthau, Pumpi(canon)savun a bawltawm leh suangthangte zang in a galte uh British sipaite tampi ana that ua,ana kihakap nadeu mun a luituite sisan in ana luang hial hiin ana kigen hi. Tambang a thauhoi leh thaukap zawng ana kizil (Training )lou a gam leh nam zalenna humbit nading a, khawvel nitunlou nagam lua thei khawp a namthupi British sipaite anakap ngam ipu ipa te hi Pasalpha(Warrior)min pia lou thei ahi sihi. Zomi pasalpha ten gam leh nam ana ngainat dan uh theizing nading in Zouveng ah hall khat ana kilam in amin dingin “ZOUGAAL MEMORIAL HALL” chi inana kipua hi.Tuachiin a kawt tung ah tambang in sign board ana kita hi. ”ZOUGAAL MEMORIAL HALL” (Zou war of Independence) ‘war between zomi warrior and british in 1917-1919’.

ZOUGAAL HALL LEH ZOU TATE KIZOPNA:

Zougaal hall in Zou tate a dingin danglam tahin kanat/phat tuamna (unique) tampi anapia hi. Tuate ahileh

1. Function leh committee tuamtuam neina mun in aki zang hi.
2. Singtang apat a khawpi sung a sina leh manna tuate luang zalna inn.
3. Nam min a kimukhawmna leh thupi lapi vaihna inn leh mimal leh pawl min a sil tuamtuam bawlna inn ahi.
4. Zougaal hall kanat leh danglam napen khat ahi leh Zougaal hall hi hall maimai leh tawmtah (Simple) bangnanleh ZOU tate lungsung ah ki pumkhatna leh ki itna liantah apia hi.

Tambang Mosalman ten khawpi siangthou MEGA anei bang ua, ei Zou taten nam lungsim munpi a inei uh Zougaal hall ahihi. Tuaziain ZOUGAAL HALL hi ei Zou tate adingin GOU (Legacy) manpha a hi a, ahi zing ding hi. Tambang a I nam Gou manpha nei sun uh Zougaal hall hi Zou taten ittah leh deitah a I enkawl ua I kep hoi zing ding uh ahi.

ZOUGAAL HALL LAMTHA APOIMAW HI:

Zougaal hall hi bang chi kum ekhat apat siamtha dingchi in a hall tual lai teng a cement khuam phuh nading a foundation kitung zia in Zougaal hall zah theilou in a um hi. I nampi kikhai khawmna hall I neisunuh zah theilou a a um apat Zou tate gualnop leh function bawl a, Nam sil a ki mukhawmna leh thupi lapi vai nading mun inei lou nonsih uhi. Tambang a Zougaal hall mipi punkhawmna mun a izah thei lou zia un inam khantou nading nasapi in adal hi.

Zougaal hall hi Zou ten bangkim a izah pen uh leh thuhoi thupha getkhawmna mun ahizia in Zou tate White House chithei khawp a poimaw ahi a, Nam bang a hing khaikhawmtu pen leh lungkitua leh lungsim khat a tuibang a hinggawm khawm pen ahiman ei Zou tate leh khangsawn te adding in GOU manpha dihtah ahi hi. I Nam GOU manpha neisun uh Zougaal hall hi eite dingin bang chi bang in manpha in ngaisang huai nanleh midangte a ding a hall neu noukhat leh hall changkang achinlou zia in ei Zou taten I nam GOU uh Zougaal hall I puatha/lamtha ua I kep hoi ua I vengbit ding uh angai hi. Zou gal hall hi ei khangtha pen ikep hoi ua izah siam uh leh nam thupi tah hingtun thei Goumanpha ahi thei a, I ngaisah lou ua, tulpaan ikaisah uhleh inam za umna adewisah thei hi

ZOUGAAL HALL SIAMTHA DAN DING:

Zougaal hall hi I nam gou uh ahi chi ithei ua, siamtha angai dan zawng I thei ua, hinanleh tunitan in koima Zou gaal hall siamtha leh keliet(Extention) ding thu aki gen kha nailou hi igam ingaisah loud an uh kilah na ahihi. Khatvei Zougaal hall puatha nading in Rs. 2 lakh(Lakh ni) sanction ahi a hinanleh duthusam atung sih mama hi. Rs. 2 lakh a puatha ding ahi leh amel ki danglam deu ding a mipiten aki ngai lai in rong kinu tha chauh ahi giap hi.( Ei Zou te adding in rong man tam mama dan in aki gen hi).

Zou tate khopisung leh singtang a kipung deudeu leh pipungtou zel ding ahi zia in siamtha a kelet angai ta mama hi. Zougaal hall siamtha danding ahileh thupitah leh suam um leh gou ching a lamding hi mipi koipou dei dan ahia, hinanleh sum leh pai neilou akihi zia in apoimaw dan leh akizah kanat theidan ding pen a siamtha dan ingaitua ding ua poimaw ahihi. Tuabang a lamtha dan ding ahileh Tua inn lamsa(Building) pen phelkhiat a alian thei bang pen a lam ding ahi. Tualeh tu a Zougaal hall lamtha sawmzia a a khuam(Foundation ding a sitawn(Iron rod) ki phumsa te hi abawn apaikhiat a a liantheibang pen a kelet ding ahia, A building thupi lam hi getpha ahilou zia in hall sung a mipi atam theibang pen a kileng nading leh simple deu ahi leh zong ineitawh kitua a lamtha ding ahihi.

ZOUGAAL HALL LAMTHA NADING SUM MU DAN DING:

Zougaal hall lamtha dandingte ingaitua chiang un inam economic a iniam dan uh apuanat huaidan lungsim ah ang kilangtha zel a,mipite kidawng khawm ding chilei lah bangma zat kimulou ding ahizia in khangtha lamten pan ila deu uh angai ding hi. Zougaal hall lamtha nading sum anuai a bang a hawl khiat ding ahi.

1. M.L.A nei hi ahoidan leh poimaw dan koipouin I theisa uh ahi zia in Zougaal hall lamtha nading in Zou ten MLA inei uh a poimaw ma ma hi. I gam a Community hall kichi imute uhi Central govt.in devolopment scheme sum tuamtuam state govt. apat mipite ading a apiehte toh kilam ahi hi. Ei Zouten MLA ineilou jieh un central scheme tuamtuam I muding uh tampi MLA leh ministers leh silbawlthei ten ahei danglam zel jieh un I mu dingbang uh I mupha ngai sih uhi. Tuabang I Zou quata te ahina bang a Zouten imuthei nading uhleh silbawlthei te khut apat humbit ding in ZOU ten MLA inei zing uh kul leh poimaw ahi jieh in Zou mipite MLA nei nading a I pang khawm zing ding uh ahi.

Tualeh I Zou sung a silbawlthei kisa a nam mipite deidan kal a gamta leh nam masawmna ding dal theiten zawng, Zou ten MLA inei ding uhi mimal a bang a enlou a nam a ding a poimaw ahi dan theisiam a MLA election chiang a Nam min a kiniemkhiat angaina a kiniam khiat ngam hi nam ngainat na liantah ahichi I theichiat ding ua hoi ahi. I nam sunga mikhenkhat nam mina kalsuan kichia nam lamkaite tunga lungkim louna neia midang vabel tenzong Tuazieh in I nam I gam zuohlou ham ham I sawm ding uh ahi.

2. Zougaal hall hi I nam ading a GOU manpha ahijieh in, a lamtha nading mipiten inei bangbang itlou a I kithawkhawm uh angai hi.

3. Zougaal hall siemtha ding a panla pawl/committee kiphu a, ama un charity, lottery leh sum hawl dan chi tuomtuom a pan anglah ua bul angpat ding uh ahi.

4. I Zou sung a MLA a telchingten Zougaal Hall siamtha leh puaphat hi ngai poimaw masat pen a nei ding uh ahi.

Zougaal hall siamtha apoimaw dan I thei chiat ua, hinanleh a lamtha/puatha na ding sum leh pai a um masang a lamdan ding aletdan leh asan dan dingte get masat thei ahi sia, iget masat thei umsun ahi leh Zougaal hall lamtha sawmna a um leh avaisai ten tuhun mai en lou a dachiang a khangtha leh khangsawnte a dinga gouching leh maban kum tampi hing tung ding en a bawltha hithei leh chi tan igen thei uh ahi hi.

(Bang chi kum ekhat apat in Zou Youth Organization(ZYO) min a hall khat neiding in mitawmngai khenkhat ten pan la in tu in bang tan ekhat atungta ua, lungdampi leh kipapi ahuai mama uhi. Hinanleh gam leh nam economic dinmunte, I population leh apoimawna ban ah Hall location te et in anuai abang in ngaidan ahing piang thei hi.

Zougaal hall hi hall maimai leh kipumkhawmna hall maimai ahisia, ipu ipa Zoumi pasalpha ten gam leh nam humbit nading a khovel galhang British sipaite ana kapna uh theizingna min pua leh I hall neisun uh ahi a, Zougaal hall zong tunitan a puaphat zoulou leh akanat nading tan a zah kanat theilou khawp a ngaisah alaw zoulou lai a, Hall tuam nei isawm uhi akilawm lou natan a um hi. Hall ichi pen mipi leh nam sil a bangkhat bawl khat nei chiang a ki mukhawmna mun ahizia in tu a I Zougaal Hall uh zong lualum lou a hun sawtpi um ahizia in Hall tuam vanei hi ahoipen ding a gingtat huai sihi.

ZYO hall atuam a vanei sang in tu a malana ums ate leh fun ums ate Zougaal hall lamtha nading in kisunglut henla achingtou ten chin nading mitawmngai ten hing hawl sunzawm uh leh Zougaal hall tu sang a hoizaw, lianzaw leh kanazaw theibang pen in kilamtha leh Zou mipi leh Khangsawn te adingin Gou aching zaw ding hi. Tu a Zougaal um na mun hi Zou ta khopi sung leh singtang a pat in a center in, Tuibuang lam leh Lamka lam a umte adding a center ahiban ah Free zone a um ahizia in koilamkoilam a ding in a hamuan huai in azawt zong abailam zaw hi. ZYO hall hi mimal minphatna leh law nading(Advantage) ngaituana lungsim zia ahilou leh nam adding in Apoimawna seng a um sia, apoimaw lou anampi sum zahbei na maimai ahi kha ding alau huai hi. Tuazia in mimal kingamna a silbawl ahilou leh nam min pua leh nam makhualna ahileh zong nam itna leh nam makhualna tahtah lungsim gelna tawh ZYO Hall neisawm a mitawmngai ten hoitah in hing ngaitua tha leh uh adei huai hi).